Ажил эрхлэлт Цалин, хөлс

Цалин, хөлс гэдэг нь ажилтан хөдөлмөрийн гэрээгээр хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэсний төлөө ажил олгогчоос мөнгөн хэлбэрээр олгож буй төлбөр юм. Хөдөлмөр эрхэлж байгаа хэн ч хийсэн ажлын үр дүндээ тохирсон цалин, хөлс авах эрхтэй. Цалингийн хэмжээг хөдөлмөрийн гэрээнд тусгах нь үндсэн нөхцөл болдог.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 4 дахь хэсэгт “Монгол Улсын иргэн ажил мэргэжлээ чөлөөтэй сонгох, хөдөлмөрийн аятай нөхцөлөөр хангуулах, цалин хөлс авах, амрах, хувийн аж ахуй эрхлэх эрхтэй. Хэнийг ч хууль бусаар албадан хөдөлмөрлүүлж болохгүй” гэж заасан байдаг.

Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 47-69 дүгээр зүйлд цалин, хөлсний талаар зохицуулсан байдаг.

 

Таны судалсан байвал зохих хууль бусад эрх зүйн акт:

  • Монгол Улсын Үндсэн хууль (Хэсэгчлэн авав) /1992 он/ ЭНД дарж үзнэ үү.
  • Хөдөлмөрийн тухай хууль /1999 он/ ЭНД дарж үзнэ үү.
  • Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээний тухай хууль /2010 он/ ЭНД дарж үзнэ үү.
  • Монгол Улсын Нийгмийн хамгаалал Хөдөлмөрийн сайдын тушаалаар батлагдсан “Дундаж цалин хөлс тодорхойлох журам” /2005 он/ ЭНД дарж үзнэ үү. 

Ажилтан та цалин, хөлстэй холбоотой гомдолоо эхлээд байгууллагын дэргэдэх Хөдөлмөрийн маргаан таслах комисст, Хөдөлмөрийн маргаан таслах комисс байхгүй тохиолдолд байгууллагын захиргаанд гомдол гаргах эрхтэй. Шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн тохиолдолд шүүхэд хандах эрх нээлттэй.

Цалин хөлс нь үндсэн цалин, нэмэгдэл хөлс, нэмэгдэл, шагнал урамшууллаас бүрдэнэ. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг хуулиар тогтооно.

Цалин хөлсний зохицуулалт: Ажил олгогч нь хууль тогтоомж, хамтын гэрээ, хэлэлцээрт нийцүүлэн дараах журмыг баталж мөрдүүлнэ:

  • ажил, албан тушаалын жагсаалт;
  • ажлын байрны тодорхойлолт болон албан тушаалын лавлах;
  • хөдөлмөрийн норм, норматив;
  • үндсэн цалингийн сүлжээ, жишиг болон нэмэгдэл хөлс, нэмэгдлийн хэмжээ, шагнал урамшуулал, түүнийг олгох нөхцөл, журам.

Цалин хөлс олгох зарчим, хэлбэр: Ажилтны цалин хөлсийг хийснээр, цагаар, бусад хэлбэрээр хөдөлмөрийн үр дүнд нь тохируулан олгоно.

Адил хөдөлмөр эрхэлж байгаа эрэгтэй, эмэгтэй ажилтанд адил хэмжээний цалин хөлс тогтооно.

Нарийн мэргэшил, мэдлэг, мэргэжил шаардагдах болон онцгой нөхцөлтэй хөдөлмөрийн үнэлгээ илүү байна.

Ажилтныг туршилтын хугацаагаар авч ажиллуулсан тохиолдолд уг хугацаанд олгох цалин хөлсний хэмжээг талууд тохиролцож болно.

Цагаар ажиллах ажилтны цагаар болон хийснээр нь олгох цалингийн хэмжээ ижил ажлын байранд бүрэн цагаар ажилладаг ажилтныхтай адил байна.

Цагаар ажилласан ажилтны цалин хөлсийг гүйцэтгэсэн ажлын хэмжээ, ажилласан цагаар нь тооцож тухай бүр олгоно.

Хөдөлмөрийн нормоо биелүүлээгүй нь ажилтны буруугаас шалтгаалаагүй бол гүйцэтгэсэн ажилд нь ногдох хөлс болон үндсэн цалингийн зөрүүг нөхөн олгоно.

Ажилтан өөрийн буруугаас хөдөлмөрийн нормоо биелүүлээгүй бол гүйцэтгэсэн ажилд нь тохирсон цалин хөлс олгоно.

Нэмэгдэл хөлс: Ажилтанд үндсэн цалин дээр нь ажлын үр дүнгээр нэмэгдэл хөлс олгож болно.

Ажилтан үндсэн ажлынхаа зэрэгцээ мэргэжил, ажил, албан тушаал хавсран буюу хослон ажилласан, эзгүй байгаа ажилтны үүргийг орлон гүйцэтгэсэн, ажлын байрны тодорхойлолтод заагаагүй ажил, үүргийг гүйцэтгэсэн, шөнийн болон илүү цагаар ажилласан бол үндсэн цалингаас нь тооцон нэмэгдэл хөлс олгоно.

Нэмэгдэл хөлсийг Хөдөлмөрийн тухай хууль болон хамтын гэрээгээр тогтоосон хэмжээгээр ажил олгогч ажилтантай тохиролцон тогтооно.

Нэмэгдэл: Ажилтанд ажлын байрны тодорхойлолтыг үндэслэн мэргэшлийн зэргийн, хөдөлмөрийн нөхцөлийн болон бусад нэмэгдлийг хамтын гэрээгээр тогтоон олгоно.

Нийтээр амрах баярын өдөр ажилласны нэмэгдэл хөлс: Нийтээр амрах баярын өдөр ажилласан ажилтныг нөхөн амруулаагүй бол дундаж цалин хөлсийг нь 2.0 дахин нэмэгдүүлж олгоно.

Илүү цагаар болон долоо хоногийн амралтын өдөр ажилласны нэмэгдэл хөлс: Илүү цагаар болон долоо хоногийн амралтын өдөр ажилласан ажилтныг нөхөн амруулаагүй бол түүнд 1.5 дахин, түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлсэн цалин хөлс олгоно.

Дээрх нэмэгдүүлсэн цалин хөлсийг хамтын ба хөдөлмөрийн гэрээгээр зохицуулна.

Шөнийн цагаар ажилласны нэмэгдэл хөлс: Шөнийн цагаар ажилласан ажилтныг нөхөн амруулаагүй бол түүнд олгох нэмэгдүүлсэн цалин хөлсийг хамтын ба хөдөлмөрийн гэрээгээр зохицуулна.

Ээлжийн амралтын олговор:  Ажилтанд ээлжийн амралтын хугацаанд ээлжийн амралтын олговор олгоно.

Ээлжийн амралтын олговрыг ажилтны тухайн ажлын жилийн дундаж цалин хөлсний хэмжээгээр тогтооно.

Сул зогсолтын үеийн олговор: Ажилтны буруу биш шалтгаанаар гарсан сул зогсолтын хугацаанд ажилтныг өөр ажилд шилжүүлэх боломжгүй бол хамтын гэрээнд заасан хэмжээний олговор олгоно.

Хамтын гэрээгээр тодорхойлсон сул зогсолтын олговрын хэмжээ нь уг ажилтны үндсэн цалингийн 60 хувь, түүнээс дээш байх ба цалин хөлсний доод хэмжээнээс доогуур байж болохгүй.

Тухайн ажилтны буруугаас сул зогссон бол түүнд олговор олгохгүй.

Сул зогсолтын хугацаанд өөр ажил гүйцэтгэсэн тохиолдолд уг ажилд нь тохируулан цалин хөлс олгох бөгөөд энэ нь урьд авч байсан дундаж цалин хөлсний хэмжээнээс бага байж болохгүй.

Сул зогсолтын хугацаанд хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр өөр ажил гүйцэтгэхээс татгалзсан ажилтанд олговор олгохгүй

Ажлын зайлшгүй шаардлагаар өөр ажилд түр шилжүүлэх үеийн цалин хөлс:

“Сул зогсолтын үед ажилтныг байгууллага дотроо хөдөлмөрийн гэрээнд заагаагүй ажилд, эсхүл өөр байгууллагад түр хугацаагаар өөртэй нь тохиролцсоны үндсэн дээр шилжүүлэн ажиллуулж болно” гэсэн үндэслэлээр ажилтныг өөр ажилд шилжүүлсэн үед гүйцэтгэсэн ажилд нь тохирсон цалин хөлс олгох бөгөөд урьд авч байсан дундаж цалин хөлс буурах тохиолдолд зөрүүг олгоно.

18 насанд хүрээгүй ажилтны цалин хөлс: 18 насанд хүрээгүй ажилтны цалин хөлсийг цагаар, эсхүл хийснээр нь бодож, ажлын өдрийн хорогдуулсан цагт нь ногдох үндсэн цалинг нэмж олгоно.

Ажил хүлээлцэх хугацааны олговор:  Ажил хүлээлцэх хугацааны олговрыг ажилтны ажиллаж байсан аж ахуйн нэгж, байгууллага олгоно.

Ажил олгогчийн буруугаас ажил хүлээлцэх хугацаа хэтэрвэл уг хугацааны олговрыг ажилтанд олгоно.

Ажилтны буруугаас ажил хүлээлцэх хугацаа хэтэрвэл ажилтанд уг хугацааны олговрыг олгохгүй

Цалин хөлс олгох хугацаа: Ажилтны цалин хөлсийг сард хоёр ба түүнээс дээш удаа, тогтоосон өдөр олгоно. Ажилтны цалин хөлсийг цаг, өдөр, долоо хоногоор тооцон олгож болно. Ажилтны хүсэлтээр цалин хөлсийг нь урьдчилан олгож болно.

Цалин хөлсийг төлөх хэлбэр: Ажилтны үндсэн цалин, нэмэгдэл хөлс, нэмэгдэл, олговрыг мөнгөн хэлбэрээр олгоно.

Цалин хөлсний өөрчлөлтийн тухай мэдэгдэх: Ажил олгогч нь нийт ажилтны цалин хөлсний хэлбэр, хэмжээг хамтын гэрээний дагуу өөрчилсөн тухай шийдвэрийг мөрдөж эхлэхээс 10, түүнээс дээш хоногийн өмнө мэдэгдэж, хөдөлмөрийн гэрээнд өөрчлөлт оруулна.

Цалин хөлснөөс хийх суутгал, түүний хэмжээг хязгаарлах: Ажилтны цалин хөлснөөс зөвхөн дор дурдсан тохиолдолд суутгал хийж болно:

  • ажилтны нэг сарын дундаж цалин хөлснөөс хэтрэхгүй хэмжээний хохирлыг нөхөн төлүүлэх тухай ажил олгогчийн шийдвэр гарсан;
  • хууль тогтоомжид заасан бусад тохиолдол.

Ажилтны нэг сарын цалин хөлснөөс хийх нийт суутгалыг /орлогын албан татварыг оролцуулахгүйгээр/ цалин хөлсний 20 хувиас, харин хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах болон хэд хэдэн суутгал нэгэн зэрэг хийх бол цалин хөлсний 50 хувиас хэтрүүлж болохгүй.

Ажилтан нь түүний цалин хөлснөөс суутгал хийх тухай шийдвэр буюу суутгалын хэмжээг эс зөвшөөрвөл гомдлоо хөдөлмөрийн маргаан таслах комисст гаргаж болно.

Ажилтны нэг сарын дундаж цалин хөлснөөс хэтэрсэн хохирлыг нөхөн төлүүлэх тухай нэхэмжлэлийг шүүхэд гаргана.

Ажил олгогч ажилтны цалин хөлснөөс хууль бусаар суутгал хийсэн бол уг суутгасан мөнгийг эгүүлэн олгох тухай гомдлыг хөдөлмөрийн маргаан таслах комисст гаргана.

Ажил, албан тушаал нь хэвээр хадгалагдаж байгаа ажилтанд олгох тэтгэмж, олговор:

  • Эмнэлгийн шинжилгээ хийлгэх, донорын үүрэг гүйцэтгэх, эмчийн магадалгаагаар болон захиргааны чөлөөтэй байгаа ажилтны эмнэлгийн шинжилгээ хийлгэх, донорын үүрэг гүйцэтгэх
  • Хамтын гэрээ, хэлэлцээр байгуулах, хэлэлцээ хийхэд болон хууль тогтоомжийн дагуу зохион байгуулсан ажил хаялтад оролцож байгаа ажилтны  хамтын гэрээ, хэлэлцээр байгуулах, хэлэлцээ хийх үед
  • Төрийн байгууллагын сонгуульт үүрэг гурван сар хүртэл хугацаагаар гүйцэтгэж байгаа
  • Цэргийн зарлан дуудах хуудас авсан ажилтныг цэргийн жинхэнэ албанд татсан тухай цэрэг татлагын комиссын шийдвэр гартал ажилтанд дундаж цалин хөлстэй тэнцэх олговор олгоно.

Дээрхээс бусад Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 35 дугаар зүйлд заасан тохиолдолд олгох тэтгэмж, олговрыг энэ хууль, холбогдох бусад хууль болон хамтын гэрээ, хэлэлцээр, хөдөлмөрийн гэрээгээр зохицуулна.

Өөр орон нутагт ажиллахаар шилжих үед олгох нөхөх олговор: Нэг аймаг, хотоос нөгөө аймаг, хотод, түүнчлэн аймаг, хотын дотор нэг сум, хорооноос нөгөө сум, хороонд шилжин сонгогдсон буюу томилогдсон ажилтанд уналга, ачаа тээш, зам хоногийн зардал, түүний гэр бүлийн гишүүдэд уналга, ачаа тээшийн зардлыг хүлээн авч байгаа байгууллага олгоно.

Хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар ажилдаа ирээгүй үеийн олговор: Гамшиг болон аюул үүссэн, хүндэтгэн үзэх бусад шалтгаанаар ажилдаа ирж чадаагүй ажилтанд үндсэн цалингийн 50 хувьтай тэнцэх хэмжээний олговор олгоно.

Ажилдаа ирээгүй ба гамшиг, саатлын хор уршгийг арилгахад биеэр оролцсон ажилтанд үндсэн цалингийн хэмжээгээр олговор олгоно.

Ажлын цагийг богиносгосон үеийн цалин хөлс: Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 71.1, 71.2, 71.4-т заасан ажилтны ажлын богиносгосон цагийг ажилласан цагт тооцож дундаж цалин хөлсийг олгоно.

Тус хуулийн 71.3, 71.5-д заасны дагуу ажлын цагийг нь богиносгосон ажилтанд зургаан сарын хугацаанд түүний урьд авч байсан дундаж цалин хөлсийг олгоно.

Ажилтныг эрүүл мэндэд нь харшлахгүй өөр ажилд шилжүүлсэн үеийн цалин хөлсний зөрүү:

Жирэмсэн, хөхүүл хүүхэдтэй эмэгтэй хүнийг Хөдөлмөрийн нөхцөлийг хөнгөлөхөөр эмнэлгийн дүгнэлт гарсан бол ажлын цагийг хорогдуулах буюу эрүүл мэндэд нь харшлахгүй өөр ажилд шилжүүлж болно. Иинхүү өөр ажилд шилжүүлсэн хугацаанд цалин хөлс нь буурсан бол түүний урьд авч байсан болон одоо авч байгаа цалин хөлсний зөрүүтэй тэнцэх олговор олгоно.

Эмнэлэг-хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэрийг үндэслэн ажилтныг эрүүл мэндэд нь харшлахгүй өөр ажилд түүнтэй тохиролцон шилжүүлнэ.  Энэ тохиолдолд цалин хөлс буурахад хүрвэл зургаан сарын хугацаанд түүний урьд авч байсан болон одоо авч байгаа дундаж цалин хөлсний зөрүүтэй тэнцэх олговор олгоно.

Буруу халсан буюу шилжүүлсэн үеийн олговор: Ажлаас үндэслэлгүй халагдсан ажилтныг өмнө нь эрхэлж байсан ажил, албан тушаалд эгүүлэн тогтоох тухай шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болсноор ажил, албан тушаалд нь эгүүлэн тогтоосон бол түүнд ажилгүй байсан бүх хугацаанд нь урьд авч байсан дундаж цалин хөлстэй тэнцэх олговор, хэрэв бага цалинтай ажил хийж байсан бол зөрүүтэй тэнцэх олговрыг олгоно.

 

Ажилтны цалин, хөлстэй холбоотой гомдлыг тухайн байгууллага хүлээн авч шийдвэрлэх ерөнхий хугацаа 30 хоног байна.

Ажилтан ажлаас буруу халсан буюу өөр ажилд буруу шилжүүлсэн тухай гомдлоо ажил олгогчийн шийдвэрийг хүлээн авсан өдрөөс хойш нэг сарын дотор шүүхэд гаргана.

Хөдөлмөрийн гэрээний талууд дээрхээс бусад тохиолдолд эрхээ зөрчигдсөнийг мэдсэн буюу мэдэх ёстой байсан өдрөөс хойш гурван сарын дотор хөдөлмөрийн маргаан шийдвэрлэх байгууллагад гомдлоо гаргах эрхтэй.

Ажил олгогч буюу ажилтан нь хөдөлмөрийн маргаан таслах комиссын шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл, түүнийг хүлээн авснаас хойш 10 хоногийн дотор зохих сум, дүүргийн шүүхэд давж заалдах эрхтэй.

Дараах тохиолдолд илүү цагаар ажиллуулж болно:

  • Улс орныг батлан хамгаалах, хүний амь бие, эрүүл мэндийг хамгаалахад зайлшгүй шаардлагатай ажил гүйцэтгүүлэх;
  • Байгалийн болон нийтийг хамарсан гамшиг, үйлдвэрлэлийн ослоос сэргийлэх, тэдгээрийн хор уршгийг нэн даруй арилгах;
  • Нийтийн усан хангамж, цахилгаан, дулааны эрчим хүч, тээвэр, холбооны хэвийн ажиллагааг алдагдуулсан гэмтлийг арилгах;
  • Урьдчилан мэдэх боломжгүй бөгөөд яаралтай хийхгүй бол аж ахуйн нэгж, байгууллагын буюу түүний салбар, нэгжийн хэвийн үйл ажиллагаанд учирч болзошгүй саадыг арилгах хойшлуулшгүй ажил гүйцэтгүүлэх;
  • Ажилтныг хоёр ээлжинд дараалан ажиллуулахыг хориглоно.

Ажилтны цалин хөлснөөс зөвхөн дор дурдсан тохиолдолд суутгал хийж болно:

  • Ажилтны нэг сарын дундаж цалин хөлснөөс хэтрэхгүй хэмжээний хохирлыг нөхөн төлүүлэх тухай ажил олгогчийн шийдвэр гарсан;
  • Хууль тогтоомжид заасан бусад тохиолдолд.

Ажилтны нэг сарын цалин хөлснөөс хийх нийт суутгалыг /орлогын албан татварыг оролцуулахгүйгээр/ цалин хөлсний 20 хувиас, харин хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах болон хэд хэдэн суутгал нэгэн зэрэг хийх бол цалин хөлсний 50 хувиас хэтрүүлж болохгүй.

Асуулт 1. Би нэгэн ноосны үйлдвэрт ажилладаг. Түүхий эд болох ноос нь тасарсан учир нэг сарын турш ажилгүй байсан. Сарын сүүл болж би цалингаа авах гэтэл чи ажил хийгээгүй учраас цалин өгөх боломжгүй гэсэн.Энэ тохиолдолд яах ёстой вэ?

Ажилтан нь үүргээ гүйцэтгэх явцад материал, түүхий эд тасалдсан буюу тухайн ажилтнаас хамааралгүй ажил үүрэг зогссон байдлыг сул зогсолт гэнэ. Тухайн ажилтнаас болоогүй бол түүнд сул зогсолтын олговор олгоно. Хуульд зааснаар ажилтны сул зогсолтын олговрын хэмжээ ажилтны үндсэн цалингийн 60%-иас багагүй байна. Энэхүү олговрын хэмжээ нь тухайн үед мөрдөгдөж байгаа хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс багагүй байна. Сул зогсолтын олговрын хэмжээний талаар тухайн байгууллага хамтын гэрээгээр зохицуулдаг. /Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 56-р зүйл/

Асуулт 2. Ажлын цагийг богиносгох ямар ямар үндэслэл байдаг вэ?

Насанд хүрээгүй ажилтан буюу 14-18 насны ажилтан 7 хоногт 30 цаг хүртэл, 16-17 насны ажилтан 36 цаг хүртэл, хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажиллагсад буюу хүнд хортой, газар доор ажилладаг ажилтны ажлын цагийг богиносгож болно. Үүнээс гадна жирэмсэн эмэгтэй, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, ажлынхаа зэрэгцээ суралцдаг бол ажил олгогч тухайн ажилтны ажлын цагийг богиносгож болно. /Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 71-р зүйл/

Асуулт 3. Би нэгэн төрийн байгууллагад ажилладаг. Манай гэрийн хажууханд гоц халдварт өвчний голомт тархсаны улмаас би болоод нөхөр бид хоёр хорио цээрийн бүсэд ороод ажилдаа 3 хоног явж чадаагүй. Сарын сүүлд цалингаа бодуулж авах гэтэл ажил тасалсан гээд 3 хоногийн цалин бодож өгсөнгүй. Ийм тохиолдолд ажил тасалсан гэж үзэх үү?

Монгол Улсын Хөдөлмөрийн хуульд энэ талаар заасан байдаг. Байгалийн болон нийтийг хамарсан гамшиг, хүндэтгэн үзэх бусад шалтгааны улмаас ажилдаа ирээгүй ажилтанд үндсэн цалингийн 50 хувьтай тэнцэх хэмжээний  олговор олгодог. Үүнээс гадна тухайн гамшиг, саатлын хор уршгийг  арилгахад биеэр оролцсон ажилтанд үндсэн цалингийн хэмжээгээр  олговор олгох тухай хуульчилсан байдаг. Тухайн нөхцөлд гоц халдварт өвчний голомтод байсны улмаас ажилдаа ирж чадаагүй нь нийтийг хамарсан гамшиг гэж үзэх тул ажил тасалсанд тооцохгүй.

Асуулт 4. Өндөр насны тэтгэвэрт гарсан хүн хөдөлмөрийн гэрээгээр ажил эрхэлж болох уу?

Өндөр насны тэтгэвэр авагч ахмад настан нь хөдөлмөр эрхэлж болох бөгөөд өндөр насны тэтгэвэр авч байгаа нь түүний цалин хөлсийг бууруулах буюу хязгаарлах үндэслэл болохгүй тухай хуулиар зохицуулсан байдаг. /Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 112-р зүйл/

Агуулга анх оруулсан: 2018-08-27 Шинэчилсэн: 2020-02-20

Мэдээ мэдээлэл